تاریخچه ثبت شرکت

توضیحاتی مفید و جامع در خصوص تاریخچه ثبت شرکت ها

راه اندازی و تاسیس شرکت امری است که از زمان های گذشته به منظور انجام فعالیتهای مشترک وجود داشته اما هیچگاه به اندازه اکنون دارای اهمیت ویژه در عرصه اقتصادی کشورها نبوده است. تفاوت شرکتهای امروزی با شرکت های ازمنه قدیم این است که در گذشته شرکتها اغلب کوچک و خانوادگی بوده و اعضای شرکت در حوزه محدود خانوادگی و با اعتماد متقابل کار می کردند اما امروزه این حوزه گسترده تر شده و بحث انتساب  شخصیت حقوقی به شرکتها مطرح می گردد.

اگر به گذشته برگردیم می توانیم ریشه شرکت و فعالیت اقتصادی را در خانواده هایی که پس از فوت سرپرست سایر اعضای خانواده به صورت مشارکتی  اداره اموال خانواده را برعهده گرفتند ، بیابیم .  که بعده ها این امور در قالب شرکتها بسط و توسعه پیدا کرد و مشارکت اعضایی غیر از خانواده را نیز دربرگرفت .اما به هر روی بنیاد  این شرکت ها بر شخصیت شرکاء استوار بوده و شرکاء شخصاً مسئول اعمال شرکت می باشند.

با نگاهی به تاریخچه ثبت شرکتها در حقوق رم درمی یابیم که  ثبت شرکت های مختلط که سرمایه گذاران این شرکتها  سرمایه خود را در اختیار اشخاص دیگر می گذارند، معمول بوده است ، ولی در این نوع شرکت ها  حضور مدیران عامل تأثیر زیادی در امور شرکت دارد  به طوری که مدیر عامل  در مقابل اشخاص ثالث مسئول کلیه اعمالی است که به حساب شرکت انجام می دهد حتی اگر معامله کنندگان اصولاً از وجود سرمایه دار اصلی مطلع  نباشند.

   تاریخچه ثبت شرکت در ایران نشان می دهد که درحقوق اسلامی نیز انواع شرکت به صورت مختلف پیش بینی شده است، زیرا صرف نظر از احکام حقوقی شرکت ها ، مزارعه ، مساقات و مضاربه  نیز در حقوق اسلامی نوعی از شرکت می باشد .  در حقیقت مضاربه همان شرکت عاملیت است که در حقوق رم معمول بوده است . شرکت نسبی که در قانون تجارت ایران پیش بینی  شده است در حقوق اروپایی نیست  و کاملا" ریشه در  اصول حقوق و فقه اسلامی دارد.

    تاریخچه ثبت شرکتها به ما می گوید که تا اواخر قرن شانزدهم  میلادی اکثر شرکتها جنبه شخصی  و خانوادگی داشته اند و مسئولیت شرکاء محدود به دارایی های  شرکت نبوده و اموال  شخصی آنها  نیز ضمانت کننده  تعهدات شرکت بوده است، تنها استثناء دربارۀ حمل و نقل دریایی  است که در این خصوص قوانینی مقرر بوده است به این ترتیب که  : مسئولیت مالکین کشتی و کسانی که سرمایه خود را در این کار می گذاشتند،  و یا اموال خود را از طریق حمل و نقل دریایی منتقل می کردند ، محدود به خود کشتی ها بوده وشرکت سرمایه که مسئولیت شرکاء محدود به سرمایه ای باشد که به شرکت آورده اند وجود نداشته است .

 تاریخچه ثبت شرکت های سرمایه به شکل امروزی خود  که مسئولیت شرکاء در آن محدود به سرمایه آنها در شرکت باشد  و دارای سهم الشرکه قابل نقل و انتقال باشد  به  زمانی باز می گردد که  شرکت های بزرگ برای استفاده از منابع اقتصادی مناطق مستعمره تشکیل شدند. نخستین  شرکت شبیه به شرکت سهامی امروزی آغاز به کار کرد  در سال 1500 میلادی در ژنو برای تأسیس بانک سن ژرژ به ثبت رسید .

    پس از آغاز قرن شانزدهم که مستعمرات کشورهای اروپا یی توسعه پیدا کرد ، شرکت هایی با اجازه دول اروپایی تأسیس گردیدند که هدف از آنها استفاده از منابع طبیعی سرزمینهای مستعمره  بود .  در این شرکتها مسئولیت صاحبان سهام محدود به آورده آنها در شرکت بوده و هر کدام از سهامداران حق انتقال سهام خود به دیگری را داشتند.

    در قرن هفدهم شرکت های سهامی در دول اروپایی توسعه زیادی یافتند و با وجود سوء استفاده هایی که از این نوع شرکت ها به عمل آمد، روز به روز تعداد آنها افزایش یافت. تا پایان  قرن نوزده میلادی  تشکیل شرکت های سهامی با اخذ اجازه از دولت انجام می گرفت ،   لکن  از اواخر قرن نوزدهم و پس از آن برای ثبت شرکتهای سهامی  قوانین خاصی به تصویب رسید .  

     قانون اولیه ثبت شرکتهای سهامی در حقوق فرانسه در  مورخ 24 ژوئیه 1867 وضع گردید  ، لکن  پس از آن  قوانین زیادی در اصلاح قانون مزبور ( حدود  200  اصلاحیه و قانون جدید ) به تصویب رسیده است که  همین امر تشریفات و قوانین  شرکت های سهامی را کمی پیچیده می سازد  و در تاریخ  7 مارس 1925 شرکت با مسئولیت محدود که در آلمان رواج یافته بود، نیز با وضع  مقررات جدید وارد حقوق فرانسه شد.  

    تاریخچه ثبت شرکتها  در آلمان  نشان می دهد که آخرین قانون مربوط به شرکت های سهامی قانون 1937 مشتمل بر  300 ماده می باشد و در قانون تعهدات سویس که در سال 1936 مجددا" بررسی و تصویب شده است ، 145 ماده به شرکت های سهامی تخصیص داده شده است. قانون مدنی ایتالیا که در سال 1942 مدون گشته است بالغ بر  137 ماده مربوط به شرکت های سهامی را در خود جای داده است . در انگلستان هم در قانون مصوب  یکم ژوئیه سال  1948-460 ماده در خصوص  شرکت های سهامی موضع شده است.  و اما جدیدترین قانون مربوط به شرکت های سهامی قانون  ثبت شرکتهای سهامی در اسپانیاست که  پیشینه آن به 17 ژوئیه 1951 برمی گردد و دارای 171 ماده می باشد.

    در ایران مقررات مربوط به شرکت های تجارتی وبازرگانی در اولین قانون تجارت که در سالهای 1303 و 1304 شمسی به تصویب رسید پیش بینی شده و قانون تجارت مصوب 13 اردیبهشت ماه 1311 تحت 203 ماده مقرراتی راجع به شرکت های تجارتی را تصریح نموده است که 74 ماده  از آن به شرکت های سهامی مربوط می شود. با گسترش  روزافزون شرکت ها چندین سال است که کمیسیونهای تخصصی  مختلفی در وزارت دادگستری و وزارت بازرگانی مقررات قانون تجارت را بررسی کرده  و پیشنهادهایی برای اصلاح قانون تجارت نیز داده شده است.

   در زمانهای گذشته  شرکت های تجارتی دارای شخصیت حقوقی مستقل نبودند و هنوز هم در بعضی از دول مانند انگلستان یا ایتالیا برای شرکت های تضامنی شخصیت حقوقی مستقل از شرکاء در نظر گرفته نمی شود  و برای اینگونه شرکت ها یک نوع شخصیت حقوقی محدود در نظر گرفته اند، ولی از زمان تدوین قانون تجاری در خصوص شرکتها   تمامی کشورها مخصوصاً برای شرکت های سرمایه شخصیت حقوقی مستقل قائل شده اند.